Một thành phố ở vùng Bắc Cực đang được dời sang chỗ khác từng toà nhà một, vì mỏ sắt bên dưới làm mặt đất nứt dần. Đây là dự án di dời đô thị được theo dõi nhiều nhất thế giới.
- Kiruna nằm ở cực bắc Thuỵ Điển, trên vòng Bắc Cực.
- Mỏ sắt ở đây thuộc loại mỏ ngầm lớn nhất thế giới.
- Thành phố đang được di dời dần sang phía đông.
- Toà thị chính mới hoàn thành vào năm 2018.
Vì sao phải dời
Phần nguyên nhân.
Thân quặng sắt ở Kiruna nằm nghiêng và kéo sâu xuống dưới thành phố.
Khai thác càng xuống sâu thì vùng ảnh hưởng trên mặt đất càng mở rộng.
Mặt đất phía trên khu khai thác bị biến dạng và nứt dần.
Công ty khai thác thông báo tình trạng này và thành phố phải quyết định.
Lựa chọn là đóng mỏ hoặc dời thành phố.
Quyết định được đưa ra rất thẳng thắn về lý do: mỏ là lý do thành phố tồn tại — Kiruna được lập ra vào đầu thế kỷ hai mươi chính vì mỏ, nên đóng mỏ cũng đồng nghĩa với kết thúc thành phố.
Dời một thành phố thế nào
Phần kỹ thuật và tổ chức.
Trung tâm mới được xây cách vị trí cũ vài cây số về phía đông.
Một số công trình có giá trị được di dời nguyên khối bằng xe chuyên dụng.
Nhiều nhà khác bị phá và xây lại ở vị trí mới.
Toà thị chính mới hoàn thành năm 2018.
Nhà thờ gỗ lịch sử của thành phố nằm trong danh sách công trình được di dời.
Quá trình dự kiến kéo dài nhiều thập niên.
Người dân và đền bù
Phần con người, nói thẳng.
Cư dân trong vùng ảnh hưởng được đền bù hoặc được cấp nhà ở mới.
Công ty khai thác chịu phần lớn chi phí di dời.
Nhưng việc mất khu phố quen thuộc là thiệt hại không đền bù được.
Có tranh luận về mức đền bù và về việc ai được quyết định.
Một bộ phận cư dân phản đối phương án di dời.
Đây là mặt người của một dự án kỹ thuật: toà nhà dời được nhưng ký ức gắn với một con phố thì không — và điều đó được nhắc tới nhiều trong các cuộc họp cộng đồng.
Đất của người Sámi
Phần nhạy cảm, trình bày công bằng.
Vùng quanh Kiruna nằm trong khu vực chăn thả tuần lộc truyền thống của người Sámi.
Hoạt động khai khoáng và hạ tầng cắt ngang đường di chuyển của đàn tuần lộc.
Các cộng đồng chăn tuần lộc có quyền được tham vấn theo quy định.
Nhưng nhiều người cho rằng mức tham vấn chưa đủ.
Đây là tranh chấp kéo dài giữa phát triển khai khoáng và quyền của người bản địa.
Cách trình bày trung thực là ghi nhận cả hai vế: mỏ mang lại việc làm và nguồn thu cho vùng, đồng thời ảnh hưởng tới sinh kế truyền thống có trước nó hàng thế kỷ — và cân bằng đó vẫn chưa được giải quyết xong.
Vì sao thế giới quan tâm
Phần khép lại.
Quặng sắt Kiruna có hàm lượng cao và là nguồn quan trọng cho ngành thép châu Âu.
Năm 2023, công ty khai thác công bố phát hiện trữ lượng đất hiếm đáng kể trong khu vực.
Đất hiếm cần cho xe điện, tua bin gió và nhiều công nghệ khác.
Châu Âu hiện phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu cho nhóm nguyên liệu này.
Việc đưa mỏ vào khai thác cần nhiều năm và nhiều thủ tục.
Sống ở Kiruna
Phần đời sống, vì đây cũng là nơi người ta ở thật.
Mùa đông ở đây có giai đoạn mặt trời không mọc lên khỏi đường chân trời.
Ngược lại mùa hè có giai đoạn mặt trời không lặn.
Đây là một trong những nơi tốt nhất thế giới để quan sát cực quang.
Có sân bay và tuyến đường sắt nối xuống phía nam.
Thành phố có bệnh viện, trường học và dịch vụ đầy đủ dù ở rất xa.
Điều đáng chú ý về chính sách: Thuỵ Điển duy trì dịch vụ công đầy đủ ở các thị trấn xa xôi phía bắc — đây là lựa chọn tốn kém nhưng có chủ đích, nhằm giữ cho vùng này vẫn ở được.
Điều này đặt Kiruna vào một vị trí lạ: một thành phố đang phải dời đi vì khai khoáng lại có thể trở nên quan trọng hơn nữa vì cũng lý do đó.
Vì sao Kiruna phải di dời?
Vì thân quặng sắt nằm nghiêng kéo sâu xuống dưới thành phố, khai thác càng sâu thì mặt đất phía trên càng biến dạng và nứt; lựa chọn là đóng mỏ hoặc dời thành phố, mà mỏ chính là lý do thành phố tồn tại.
Dời thành phố được thực hiện thế nào?
Trung tâm mới xây cách vị trí cũ vài cây số về phía đông; một số công trình có giá trị được di dời nguyên khối bằng xe chuyên dụng, nhiều nhà khác bị phá và xây lại — quá trình dự kiến kéo dài nhiều thập niên.
Việc khai khoáng ảnh hưởng tới người Sámi ra sao?
Vùng quanh Kiruna nằm trong khu chăn thả tuần lộc truyền thống, hoạt động khai khoáng và hạ tầng cắt ngang đường di chuyển của đàn; các cộng đồng có quyền được tham vấn nhưng nhiều người cho rằng mức tham vấn chưa đủ.
Vì sao Kiruna được chú ý gần đây?
Vì năm 2023 công ty khai thác công bố phát hiện trữ lượng đất hiếm đáng kể trong khu vực — nhóm nguyên liệu cần cho xe điện và tua bin gió mà châu Âu đang phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu.
