Bình đẳng giới ở Thuỵ Điển: từ chính sách tới đời sống hằng ngày

Hình ảnh người cha đẩy xe nôi đi uống cà phê giữa buổi sáng ngày thường ở Thuỵ Điển là kết quả trực tiếp của một thiết kế chính sách, không phải của một thay đổi văn hoá tự nhiên. Và cách thiết kế đó đáng nghiên cứu.

Thiết kế chính sách then chốt

Phần cơ chế, đây là điểm hay nhất.

Ban đầu chế độ nghỉ chăm con cho phép chia tuỳ ý giữa cha và mẹ.

Thực tế phần lớn ngày nghỉ vẫn do người mẹ dùng.

Nhà nước sau đó dành riêng một phần ngày nghỉ cho mỗi người.

Phần dành riêng đó không chuyển được cho người kia, dùng thì được mà không dùng thì mất.

Tỉ lệ người cha nghỉ chăm con tăng rõ rệt sau thay đổi này.

Đây là bài học về thiết kế chính sách được nhắc tới khắp thế giới: quyền chia tuỳ ý không đổi được hành vi, còn quyền dành riêng thì có — vì nó đổi cả kỳ vọng xã hội chứ không chỉ đổi lựa chọn.

Nhà trẻ là điều kiện nền

Phần hạ tầng xã hội.

Nhà trẻ được trợ giá mạnh với mức phí có trần theo thu nhập.

Trẻ có quyền được nhận vào nhà trẻ từ một độ tuổi nhất định.

Giờ mở cửa phù hợp với giờ làm việc của cha mẹ.

Điều này cho phép cả hai cha mẹ cùng đi làm.

Không có kỳ vọng rằng ông bà sẽ trông cháu.

Đây là điểm mà người Việt thường thấy khác biệt nhất: ở Thuỵ Điển, việc trông trẻ được coi là trách nhiệm xã hội cần hạ tầng công, không phải việc của gia đình mở rộng — và điều đó thay đổi cả cấu trúc gia đình.

Trong đời sống hằng ngày

Phần quan sát.

Cả nam và nữ đều được kỳ vọng chia sẻ việc nhà và chăm con.

Cha đưa đón con ở nhà trẻ là chuyện bình thường.

Rời văn phòng để đón con được coi là lý do chính đáng.

Cả hai vợ chồng thường cùng làm việc toàn thời gian.

Tài chính gia đình thường được quản lý riêng hoặc chia đôi.

Chi tiết về tài chính đáng chú ý: nhiều cặp đôi ở Thuỵ Điển giữ tài khoản riêng và chia chi phí chung — điều này gắn với truyền thống độc lập kinh tế của phụ nữ ở đây.

Những gì chưa đạt

Phần công bằng, nói thẳng.

Vẫn còn chênh lệch thu nhập giữa nam và nữ.

Thị trường lao động vẫn phân tách theo giới ở nhiều ngành.

Phụ nữ chiếm đa số trong các nghề chăm sóc, vốn có mức lương thấp hơn.

Tỉ lệ nữ ở vị trí lãnh đạo doanh nghiệp cao cấp vẫn thấp hơn nam.

Bạo lực gia đình vẫn là vấn đề được nêu thường xuyên.

Cách trình bày trung thực là ghi nhận cả hai: Thuỵ Điển đi xa hơn phần lớn thế giới về bình đẳng giới và vẫn còn khoảng cách chưa khép — và chính việc đo và công bố khoảng cách đó là một phần của tiến bộ.

Điều người mới sang nên biết

Phần thực dụng, khép bài.

Kỳ vọng về chia sẻ việc nhà áp dụng cho cả người nước ngoài.

Nơi làm việc có quy định về bình đẳng và chống quấy rối.

Chế độ nghỉ chăm con áp dụng cho người cư trú đủ điều kiện.

Cách nói và hành xử phân biệt giới bị phản ứng rõ.

Trường học dạy nội dung bình đẳng giới từ nhỏ.

Hôn nhân và các hình thức chung sống

Phần pháp lý gia đình.

Ở Thuỵ Điển, sống chung không đăng ký kết hôn là hình thức phổ biến và có địa vị pháp lý riêng.

Luật về người sống chung quy định việc chia tài sản chung khi chia tay.

Nhưng quyền của người sống chung khác với quyền của vợ chồng, nhất là về thừa kế.

Nhiều cặp có con trước khi kết hôn, hoặc không kết hôn.

Hôn nhân cùng giới được công nhận.

Đây là điểm pháp lý người nước ngoài nên biết rõ: sống chung không tự động cho quyền thừa kế như vợ chồng — nên cặp đôi có tài sản chung thường lập văn bản thoả thuận hoặc di chúc.

Điều nên chuẩn bị tinh thần với gia đình mới sang: con cái sẽ mang về nhà những câu hỏi mà cha mẹ chưa từng nghĩ tới — và đó là phần của việc hoà nhập chứ không phải va chạm cần tránh.