Đi từ cực nam lên cực bắc Thuỵ Điển xa hơn đi từ Hà Nội vào Cà Mau, và hai đầu đất nước sống trong hai thế giới ánh sáng khác hẳn nhau. Đây là chìa khoá để hiểu mọi thứ còn lại về nước này.
- Thuỵ Điển dài khoảng 1.572 km theo hướng bắc – nam.
- Phần phía bắc nằm trên vòng Bắc Cực.
- Đây là nước lớn thứ ba trong Liên minh châu Âu về diện tích.
- Phần lớn dân số sống ở nửa phía nam.
Đất nước trải theo chiều dọc
Bắt đầu từ hình dạng.
Thuỵ Điển kéo dài khoảng 1.572 km từ cực nam lên cực bắc.
Chỗ rộng nhất chưa tới năm trăm cây số.
Cực nam nằm ở vĩ độ khoảng 55 độ bắc, ngang với miền bắc nước Anh.
Cực bắc nằm ở khoảng 69 độ bắc, sâu trong vùng Bắc Cực.
Khoảng một phần bảy lãnh thổ nằm trên vòng Bắc Cực.
Chênh lệch mười bốn độ vĩ tuyến này lớn hơn người ta tưởng: nó tương đương khoảng cách từ Hà Nội tới Singapore, nhưng ở vĩ độ cao thì chênh lệch về ánh sáng lớn hơn nhiều so với ở gần xích đạo.
Hai đầu, hai thế giới
Phần khác biệt cụ thể.
Ở cực nam, ngày hè dài nhưng mặt trời vẫn lặn.
Ở phía bắc vòng Bắc Cực, mùa hè có giai đoạn mặt trời không lặn.
Ngược lại, mùa đông ở đó có giai đoạn mặt trời không mọc lên khỏi đường chân trời.
Mùa đông phía bắc kéo dài và lạnh hơn nhiều.
Tuyết phủ ở phía bắc kéo dài nhiều tháng, còn ở phía nam thì ngắn và không chắc chắn.
Đây là lý do khó nói về "khí hậu Thuỵ Điển" một cách chung chung: tháng một ở Malmö và tháng một ở Kiruna gần như là hai mùa khác nhau.
Dân cư dồn về phía nam
Phần con người.
Phần lớn dân số Thuỵ Điển sống ở nửa phía nam.
Vùng phía bắc chiếm phần rất lớn diện tích nhưng dân cư rất thưa.
Ba thành phố lớn nhất đều nằm ở phía nam và trung phần.
Mật độ dân số trung bình của cả nước thuộc nhóm thấp ở châu Âu.
Có những vùng rộng lớn ở phía bắc gần như không có người ở.
Hệ quả của sự phân bố này rất thực tế: các dịch vụ công ở vùng thưa dân phải phục vụ khoảng cách rất lớn — một bệnh viện có thể phụ trách vùng rộng bằng một nước nhỏ.
Biển ở ba phía
Phần bờ biển.
Thuỵ Điển giáp biển Baltic ở phía đông và nam.
Vịnh Bothnia là phần phía bắc của Baltic, nằm giữa Thuỵ Điển và Phần Lan.
Nước biển Baltic có độ mặn thấp hơn đại dương nhiều, do nhiều sông đổ vào và cửa ra hẹp.
Vịnh Bothnia có thể đóng băng vào mùa đông.
Bờ biển có rất nhiều đảo nhỏ tạo thành quần đảo ven bờ.
Đặc điểm nước lợ này có hệ quả sinh thái thật: Baltic là một trong những vùng biển có độ mặn thấp nhất thế giới, nên hệ sinh vật ở đây rất khác biển thường.
Biên giới trên bộ
Phần vị trí, khép bài.
Thuỵ Điển giáp Na Uy ở phía tây theo một biên giới rất dài.
Giáp Phần Lan ở phía đông bắc.
Dãy núi Scandinavia chạy dọc biên giới với Na Uy.
Có cầu nối trực tiếp với Đan Mạch ở phía nam, hoàn thành năm 2000.
Điểm ba biên giới giữa Thuỵ Điển, Na Uy và Phần Lan nằm ở cực bắc.
Đi lại trong một nước dài
Phần thực dụng.
Tàu hoả nối các thành phố chính và có tuyến chạy lên tận phía bắc.
Chuyến tàu đêm từ vùng thủ đô lên vùng Bắc Cực mất khoảng một đêm trọn.
Có đường bay nội địa nối các thành phố phía bắc.
Mùa đông, đường bộ ở phía bắc cần lốp mùa đông theo quy định.
Khoảng cách giữa các trạm dịch vụ ở phía bắc rất xa.
Với người đi lần đầu: đừng tính khoảng cách ở Thuỵ Điển theo cảm giác bản đồ châu Âu — đi từ Malmö lên Kiruna xa hơn đi từ Malmö sang Ý.
Vì sao khí hậu không lạnh như vĩ độ
Một điều nhiều người không ngờ.
Thuỵ Điển ấm hơn nhiều vùng khác cùng vĩ độ trên thế giới.
Nguyên nhân chính là dòng hải lưu ấm chảy lên phía bắc Đại Tây Dương.
Gió tây mang không khí ấm ẩm từ biển vào.
Dãy núi phía tây chắn bớt nên phía đông khô hơn.
Cùng vĩ độ ở Canada hay Siberia lạnh hơn nhiều.
Đây là chi tiết đáng nhớ: nếu không có dòng hải lưu đó, phần lớn Thuỵ Điển sẽ gần như không ở được — cả nền văn minh Bắc Âu dựa vào một đặc điểm của đại dương.
Vị trí này định hình cả lịch sử: Thuỵ Điển nằm ở trung tâm vùng Bắc Âu và có biên giới trên bộ dài với hai láng giềng — khác hẳn các nước đảo, và điều đó giải thích nhiều về quan hệ khu vực.
Thuỵ Điển dài bao nhiêu?
Khoảng 1.572 km theo hướng bắc – nam, chỗ rộng nhất chưa tới năm trăm cây số; cực nam ở khoảng 55 độ bắc còn cực bắc ở khoảng 69 độ bắc, với khoảng một phần bảy lãnh thổ nằm trên vòng Bắc Cực.
Hai đầu đất nước khác nhau thế nào?
Phía bắc vòng Bắc Cực có giai đoạn mùa hè mặt trời không lặn và mùa đông mặt trời không mọc; mùa đông ở đó dài và lạnh hơn nhiều, tuyết phủ nhiều tháng trong khi ở phía nam thì ngắn và không chắc chắn.
Vì sao biển Baltic ít mặn?
Do nhiều sông đổ vào và cửa ra thông với đại dương rất hẹp — đây là một trong những vùng biển có độ mặn thấp nhất thế giới, nên hệ sinh vật rất khác biển thường.
Dân Thuỵ Điển sống chủ yếu ở đâu?
Nửa phía nam, nơi có ba thành phố lớn nhất; vùng phía bắc chiếm phần rất lớn diện tích nhưng dân cư rất thưa, có những vùng gần như không có người ở.
