Sápmi: vùng đất của người Sámi trải qua bốn nước

Có một vùng đất ở Bắc Âu không nằm trên bản đồ chính trị nào, nhưng người sống ở đó đã có mặt trước mọi đường biên giới hiện nay. Sápmi trải qua bốn nước, và phần lớn miền bắc Thuỵ Điển nằm trong đó.

Một dân tộc bị chia bởi bốn biên giới

Phần địa lý và lịch sử.

Người Sámi sinh sống ở vùng bắc Bắc Âu từ rất lâu trước khi các quốc gia hiện nay hình thành.

Các đường biên giới quốc gia được vẽ cắt ngang vùng đất của họ.

Đàn tuần lộc di chuyển theo mùa và không biết tới biên giới.

Có thoả thuận giữa các nước về việc chăn thả xuyên biên giới.

Mỗi nước có chính sách riêng đối với người Sámi.

Đây là tình huống mà nhiều dân tộc bản địa gặp phải: đường biên giới của nhà nước cắt qua một cộng đồng đã tồn tại trước đó, và hậu quả kéo dài tới tận hôm nay.

Ngôn ngữ Sámi

Phần ngôn ngữ, có điểm bất ngờ.

Các ngôn ngữ Sámi thuộc ngữ hệ Ural, cùng họ với tiếng Phần Lan và tiếng Hungary.

Chúng không có quan hệ họ hàng với tiếng Thuỵ Điển, vốn thuộc nhóm German của ngữ hệ Ấn – Âu.

Có nhiều ngôn ngữ Sámi khác nhau, một số không hiểu lẫn nhau được.

Một số ngôn ngữ trong nhóm có rất ít người nói và đang nguy cấp.

Thuỵ Điển công nhận tiếng Sámi là ngôn ngữ thiểu số chính thức.

Một chi tiết được nhắc nhiều về vốn từ: các ngôn ngữ Sámi có hệ thống từ rất chi tiết để mô tả tuần lộc và tuyết — phản ánh đúng thứ mà đời sống ở đây đòi hỏi phải phân biệt chính xác.

Chăn tuần lộc

Phần sinh kế.

Chăn tuần lộc là nghề truyền thống gắn với bản sắc Sámi.

Ở Thuỵ Điển, quyền chăn thả tuần lộc được luật quy định và gắn với thành viên của các cộng đồng chăn thả.

Đàn di chuyển theo mùa giữa vùng núi và vùng rừng.

Không phải người Sámi nào cũng làm nghề này, phần lớn làm nghề khác.

Nghề chịu sức ép từ khai khoáng, lâm nghiệp, điện gió và hạ tầng.

Thách thức lớn nhất hiện nay là biến đổi khí hậu: mưa vào mùa đông rồi đóng băng tạo lớp băng cứng trên tuyết khiến tuần lộc không đào được rêu bên dưới — một vấn đề mới và rất nghiêm trọng.

Lịch sử khó khăn

Phần nói thẳng, viết đúng mực.

Trong thế kỷ hai mươi, Thuỵ Điển có chính sách đồng hoá đối với người Sámi.

Trẻ em Sámi từng bị đưa vào trường nội trú riêng với chương trình hạn chế.

Ngôn ngữ Sámi bị hạn chế sử dụng trong giáo dục.

Đầu thế kỷ hai mươi có các nghiên cứu phân loại chủng tộc mà nay bị lên án.

Thuỵ Điển đã thành lập một uỷ ban sự thật để điều tra và ghi nhận lịch sử này.

Đây là bước đi tương tự các nước khác có lịch sử thuộc địa nội địa: điều tra, ghi nhận và công bố trước khi nói tới hoà giải — và quá trình này ở Thuỵ Điển vẫn đang diễn ra.

Tới thăm vùng Sápmi

Phần thực hành, khép bài.

Có trung tâm văn hoá và bảo tàng Sámi ở miền bắc.

Một số trải nghiệm du lịch do chính cộng đồng Sámi tổ chức.

Nên chọn dịch vụ do người Sámi vận hành thay vì chỉ mô phỏng.

Hỏi trước khi chụp ảnh người và đàn tuần lộc.

Không lái xe vào khu chăn thả ngoài đường được phép.

Quốc hội Sámi và quyền hiện nay

Phần thể chế.

Thuỵ Điển thành lập Quốc hội Sámi vào năm 1993.

Đây vừa là cơ quan dân cử của người Sámi vừa là cơ quan nhà nước, một vị thế kép gây tranh luận.

Cơ quan này có vai trò trong chính sách về ngôn ngữ và văn hoá.

Quyền quyết định về đất đai và tài nguyên vẫn hạn chế.

Đã có phán quyết toà án công nhận quyền của một cộng đồng Sámi đối với việc quản lý săn bắt và câu cá trên vùng đất truyền thống.

So sánh với New Zealand cho thấy khác biệt: Thuỵ Điển đi chậm hơn trong việc công nhận quyền đất đai của dân bản địa, và đây là điều các tổ chức quốc tế đã nhiều lần nêu ra.

Nguyên tắc ứng xử đơn giản: tuần lộc bạn thấy trên đường là vật nuôi có chủ, không phải thú hoang — nên lái chậm và không tiếp cận, đây cũng là quy định an toàn giao thông ở vùng này.