Ở một vùng bờ biển Thuỵ Điển, đất đang nhô lên gần một centimet mỗi năm — nghe nhỏ nhưng qua vài thế kỷ thì cảng cũ nằm sâu trong đất liền và bản đồ phải vẽ lại.
- Vùng quanh vịnh Bothnia có tốc độ nâng đất nhanh nhất thế giới.
- Nguyên nhân là lớp băng dày thời băng hà đã tan đi.
- Khu Bờ biển Cao được công nhận di sản thế giới vì hiện tượng này.
- Thuỵ Điển có quy định pháp lý riêng về đất mới nổi lên.
Vì sao đất nhô lên
Phần cơ chế, giải thích cho rõ.
Trong kỳ băng hà cuối, một khối băng dày hàng km phủ lên toàn bộ vùng Bắc Âu.
Sức nặng của băng ép vỏ Trái Đất lún xuống.
Lớp vật chất dẻo bên dưới bị đẩy ra hai bên.
Khi băng tan cách đây khoảng mười nghìn năm, sức ép biến mất.
Vỏ Trái Đất từ đó nhô lên dần để trở về trạng thái cân bằng.
Quá trình này vẫn chưa kết thúc: đất vẫn đang nâng lên tới hôm nay và sẽ còn tiếp tục hàng nghìn năm nữa — một sự kiện của hàng vạn năm trước vẫn còn đang diễn ra dưới chân người dân.
Nhanh tới đâu
Phần con số.
Tốc độ nâng lớn nhất ở vùng quanh vịnh Bothnia.
Ở nơi nhanh nhất, đất nhô lên khoảng tám tới chín milimet mỗi năm.
Càng xa trung tâm khối băng cũ thì tốc độ càng giảm.
Ở cực nam Thuỵ Điển thì gần như không nâng hoặc còn lún nhẹ.
Tốc độ được đo bằng trạm quan trắc và bằng vệ tinh.
Cách hình dung dễ nhất: một mét mỗi thế kỷ ở nơi nhanh nhất — đủ để trong một đời người, bến thuyền của ông nội có thể đã cạn nước.
Bờ biển Cao
Phần địa danh.
Khu Bờ biển Cao nằm ở vùng ven vịnh Bothnia.
Đây là nơi hiện tượng nâng đất thể hiện rõ nhất trên thế giới.
Khu vực được công nhận di sản thế giới vì giá trị địa chất này.
Có thể thấy các đường bờ biển cũ nằm cao trên sườn đồi.
Hồ nước ngọt hình thành từ các vịnh biển cũ bị cắt khỏi biển.
Đây là nơi hiếm hoi trên thế giới cho phép đọc lịch sử địa chất bằng mắt: độ cao của đường bờ cổ nói cho biết băng tan khi nào và đất đã nâng bao nhiêu.
Hệ quả cho đời sống
Phần thực tế.
Cảng cổ ở nhiều thị trấn nay nằm cách xa mép nước.
Luồng tàu phải nạo vét định kỳ.
Một số vịnh cạn dần thành đầm rồi thành đồng cỏ.
Bản đồ hàng hải phải cập nhật thường xuyên.
Đất mới nổi lên đặt ra câu hỏi ai sở hữu.
Thuỵ Điển đã phải xử lý điều này bằng luật: có quy định rõ về quyền đối với phần đất mới nổi lên ven bờ, thường thuộc về chủ đất liền kề — một loại quy định mà hầu như nước nào cũng không cần tới.
Nâng đất gặp nước biển dâng
Phần khép lại, có ý nghĩa thời sự.
Mực nước biển toàn cầu đang dâng do biến đổi khí hậu.
Ở vùng nâng nhanh, hai hiện tượng này bù trừ nhau.
Nên mực nước tương đối ở phía bắc Thuỵ Điển vẫn giảm.
Ở cực nam, nơi đất không nâng, nước biển dâng gây rủi ro thật.
Các thành phố ven biển phía nam phải tính tới việc chống ngập.
Băng hà để lại gì khác
Phần mở rộng, giải thích cảnh quan.
Khối băng bào mòn nền đá và để lại vô số hồ khi tan.
Thuỵ Điển có khoảng một trăm nghìn hồ.
Các gò đá sỏi dài do dòng nước dưới băng tạo ra chạy khắp vùng, và nhiều tuyến đường được xây trên đó.
Tảng đá lớn nằm lạc lõng giữa đồng là do băng mang tới từ nơi khác.
Đất mỏng và nhiều đá là lý do nông nghiệp tập trung ở phía nam.
Đây là điều đọng lại khi nhìn cảnh quan Thuỵ Điển: gần như mọi thứ nhìn thấy đều do băng tạo ra — hồ, đồi, đá và cả hình dạng bờ biển.
Đây là tình huống hiếm và rất đáng chú ý: trong cùng một nước, một đầu đang thoát khỏi biển còn đầu kia đang phải phòng biển — và cả hai đều là hệ quả của băng, chỉ khác thang thời gian.
Vì sao đất ở Thuỵ Điển đang nhô lên?
Vì khối băng dày hàng km thời băng hà từng ép vỏ Trái Đất lún xuống; khi băng tan cách đây khoảng mười nghìn năm, vỏ Trái Đất bắt đầu nhô lên dần để trở về cân bằng và quá trình đó vẫn chưa kết thúc.
Đất nâng nhanh tới mức nào?
Ở vùng quanh vịnh Bothnia, nơi nhanh nhất thế giới, đất nhô lên khoảng tám tới chín milimet mỗi năm — tức khoảng một mét mỗi thế kỷ; càng xa trung tâm khối băng cũ thì tốc độ càng giảm.
Hiện tượng này gây ra vấn đề gì?
Cảng cổ nay nằm xa mép nước, luồng tàu phải nạo vét định kỳ, bản đồ hàng hải phải cập nhật, và đất mới nổi lên đặt ra câu hỏi sở hữu — Thuỵ Điển có quy định pháp lý riêng cho việc này.
Nước biển dâng có ảnh hưởng tới Thuỵ Điển không?
Ở phía bắc, nâng đất bù trừ nên mực nước tương đối vẫn giảm; nhưng ở cực nam nơi đất không nâng, nước biển dâng gây rủi ro thật và các thành phố ven biển phải tính tới chống ngập.
