Thuỵ Điển không có mức lương tối thiểu do nhà nước quy định — lương được quyết bằng thương lượng giữa công đoàn và tổ chức của giới chủ. Đây là đặc điểm khiến thị trường lao động ở đây khác hẳn phần lớn thế giới.
- Thuỵ Điển không có luật quy định mức lương tối thiểu chung.
- Lương và điều kiện làm việc do thoả ước tập thể của từng ngành quy định.
- Tỉ lệ người lao động tham gia công đoàn ở Thuỵ Điển thuộc nhóm cao trên thế giới.
- Mô hình quan hệ lao động hiện nay bắt nguồn từ một thoả thuận năm 1938.
Mô hình hoạt động thế nào
Phần cơ chế.
Công đoàn ngành và tổ chức giới chủ thương lượng thoả ước cho cả ngành.
Thoả ước quy định lương tối thiểu, giờ làm, nghỉ phép và các điều kiện khác.
Doanh nghiệp ký thoả ước phải áp dụng cho mọi người lao động của mình.
Nhà nước không tham gia trực tiếp vào việc định lương.
Thoả ước được đàm phán lại theo chu kỳ vài năm.
Điểm then chốt khiến mô hình này vận hành được: phần lớn người lao động được thoả ước bao phủ — nên dù không có luật lương tối thiểu, trên thực tế vẫn có sàn lương cho từng ngành.
Nguồn gốc lịch sử
Phần bối cảnh.
Đầu thế kỷ hai mươi, quan hệ lao động ở Thuỵ Điển từng rất căng thẳng với nhiều cuộc đình công lớn.
Năm 1938, công đoàn và giới chủ ký một thoả thuận khung tại một khu nghỉ ven biển.
Hai bên thoả thuận tự giải quyết tranh chấp thay vì để nhà nước can thiệp.
Thoả thuận này đặt nền cho mô hình quan hệ lao động về sau.
Nó thường được nhắc tới như một bước ngoặt trong lịch sử xã hội Thuỵ Điển.
Ý nghĩa của thoả thuận đó vượt xa nội dung cụ thể: hai bên chấp nhận rằng đối thoại có lợi hơn xung đột, và nguyên tắc đó vẫn là nền của thị trường lao động Thuỵ Điển gần một thế kỷ sau.
Đàm phán lương theo chuẩn ngành xuất khẩu
Phần kỹ thuật, đáng chú ý.
Ngành công nghiệp xuất khẩu đàm phán trước và đặt mức chuẩn.
Các ngành khác tham chiếu mức đó khi đàm phán.
Lý do là ngành xuất khẩu phải cạnh tranh quốc tế nên không thể tăng lương quá khả năng.
Cơ chế này giúp giữ lạm phát tiền lương trong tầm kiểm soát.
Nhưng nó cũng gây tranh luận với các ngành cho rằng mức đó quá thấp.
Đây là thiết kế thể chế rất đáng nghiên cứu: để ngành phải cạnh tranh quốc tế đặt trần cho cả nền kinh tế — nó bảo vệ năng lực cạnh tranh nhưng cũng giới hạn mức tăng của các ngành trong nước.
Điều này có nghĩa gì với người lao động
Phần thực dụng.
Kiểm tra xem công ty có ký thoả ước tập thể hay không.
Công ty có thoả ước thì điều kiện làm việc theo chuẩn ngành.
Công ty không có thoả ước thì mọi điều khoản do hợp đồng cá nhân quyết định.
Tham gia công đoàn là tự nguyện và có phí hằng tháng.
Công đoàn hỗ trợ tư vấn và bảo vệ trong tranh chấp.
Đây là câu hỏi nên đặt trước khi ký hợp đồng: công ty này có thoả ước tập thể không — câu trả lời quyết định rất nhiều về quyền lợi thực tế của bạn.
Bảo hiểm thất nghiệp
Phần bổ sung, hay bị nhầm lẫn.
Bảo hiểm thất nghiệp ở Thuỵ Điển do các quỹ riêng quản lý.
Tham gia quỹ là tự nguyện và có phí riêng.
Tham gia công đoàn và tham gia quỹ thất nghiệp là hai việc khác nhau.
Mức trợ cấp phụ thuộc thời gian tham gia và thu nhập trước đó.
Có mức hỗ trợ cơ bản cho người không tham gia quỹ.
Quyền nghỉ phép và giờ làm
Phần quyền lợi cụ thể theo luật.
Luật quy định số ngày nghỉ phép năm tối thiểu cho người lao động, ở mức khá cao so với nhiều nước.
Thoả ước ngành có thể quy định mức cao hơn luật.
Có quyền nghỉ chăm con ốm với hỗ trợ thu nhập.
Giờ làm tiêu chuẩn theo tuần được quy định.
Làm thêm giờ có quy định về giới hạn và bù đắp.
Chế độ nghỉ chăm con ốm đáng nhắc riêng: cha mẹ được nghỉ khi con ốm và vẫn nhận hỗ trợ thu nhập — đây là quyền mà nhiều người mới sang không biết mình có.
Đây là chi tiết nhiều người mới sang không biết và thiệt thòi về sau: nên tham gia quỹ bảo hiểm thất nghiệp ngay khi bắt đầu đi làm, vì quyền lợi tính theo thời gian tham gia.
Thuỵ Điển có lương tối thiểu không?
Không có mức do luật quy định — lương tối thiểu và điều kiện làm việc do thoả ước tập thể của từng ngành quyết định qua thương lượng giữa công đoàn và tổ chức giới chủ.
Mô hình này bắt nguồn từ đâu?
Từ thoả thuận khung năm 1938 giữa công đoàn và giới chủ, trong đó hai bên thoả thuận tự giải quyết tranh chấp thay vì để nhà nước can thiệp — nguyên tắc đó vẫn là nền tới nay.
Vì sao ngành xuất khẩu đàm phán lương trước?
Vì ngành này phải cạnh tranh quốc tế nên không thể tăng lương quá khả năng, và mức đó trở thành chuẩn cho các ngành khác tham chiếu — cơ chế giúp kiểm soát lạm phát tiền lương.
Người lao động nên hỏi gì trước khi ký hợp đồng?
Hỏi công ty có ký thoả ước tập thể hay không — có thoả ước thì điều kiện theo chuẩn ngành, không có thì mọi thứ do hợp đồng cá nhân quyết định; và nên tham gia quỹ bảo hiểm thất nghiệp ngay khi bắt đầu đi làm.
