Thuỵ Điển thuộc nhóm nước có mức thuế cao, và câu hỏi đáng hỏi không phải là trả bao nhiêu mà là nhận lại được gì. Bài này trình bày cả hai vế để người đọc tự đánh giá.
- Thuế thu nhập gồm phần địa phương và phần nhà nước với thu nhập trên ngưỡng.
- Thuế giá trị gia tăng ở mức chuẩn hai mươi lăm phần trăm, một số nhóm hàng có mức thấp hơn.
- Y tế và giáo dục công được chi trả phần lớn từ thuế.
- Người sử dụng lao động đóng khoản riêng cho an sinh xã hội.
Bạn trả những gì
Phần chi phí.
Thuế thu nhập được khấu trừ trực tiếp từ lương.
Phần lớn nộp cho đô thị tự quản và vùng nơi bạn đăng ký sống.
Thu nhập trên một ngưỡng nhất định chịu thêm thuế nhà nước.
Thuế giá trị gia tăng ở mức chuẩn hai mươi lăm phần trăm, với mức thấp hơn cho thực phẩm và một số dịch vụ.
Người sử dụng lao động đóng khoản an sinh xã hội tính trên lương.
Điểm cần hiểu để so sánh cho đúng: khoản người sử dụng lao động đóng không hiện trên phiếu lương nhưng vẫn là chi phí của việc thuê bạn — nên tổng chi phí lao động cao hơn con số lương gộp khá nhiều.
Bạn nhận lại gì
Phần đối ứng.
Y tế công với mức đồng chi trả thấp và có trần chi phí trong năm.
Giáo dục từ mầm non tới đại học miễn học phí cho người đủ điều kiện.
Nhà trẻ được trợ giá mạnh với mức phí có trần.
Chế độ nghỉ chăm con dài và có hỗ trợ thu nhập.
Trợ cấp trẻ em hằng tháng.
Hệ thống hưu trí công cộng với phần dựa trên thu nhập.
Trần chi phí y tế
Cơ chế đáng chú ý.
Người bệnh trả một khoản khi khám nhưng có trần tổng chi trong năm.
Vượt trần thì phần còn lại của năm được miễn.
Thuốc kê đơn cũng có trần riêng theo cơ chế tương tự.
Trẻ em dưới một độ tuổi được miễn phí khám.
Điều trị nội trú có mức phí ngày rất thấp.
Đây là thiết kế nhằm một mục tiêu cụ thể: bảo đảm không ai bị phá sản vì chi phí y tế — trần chi phí là ranh giới cứng, và đó là khác biệt lớn nhất so với hệ thống dựa vào bảo hiểm tư.
Nhìn cân bằng về mô hình này
Phần công bằng, nêu cả phê phán.
Người ủng hộ nói mô hình này giảm bất bình đẳng và rủi ro cá nhân.
Người phê phán nói thuế cao làm giảm động lực và khiến người giỏi ra nước ngoài.
Có tranh luận về hiệu quả sử dụng ngân sách công.
Thời gian chờ trong y tế công là chủ đề được nêu thường xuyên.
Thuỵ Điển đã cải cách nhiều mảng trong các thập niên gần đây, gồm cả việc cho tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ công.
Điều đáng nói là cả hai phía đều dựa trên dữ liệu công khai: tranh luận về mô hình phúc lợi ở Thuỵ Điển là tranh luận về số liệu chứ không phải về nguyên tắc.
Với người mới sang
Phần thực dụng, khép bài.
Kiểm tra mã khấu trừ thuế của mình có đúng không.
Giữ hoá đơn y tế để theo dõi mức trần.
Tìm hiểu quyền hưởng phúc lợi theo loại thị thực của mình.
Không phải quyền lợi nào cũng áp dụng ngay từ ngày đầu.
Tham gia quỹ bảo hiểm thất nghiệp sớm.
Hưu trí
Phần dài hạn, ít người mới nghĩ tới.
Hệ thống hưu trí Thuỵ Điển gồm phần công, phần từ thoả ước ngành và phần tiết kiệm cá nhân.
Phần công dựa trên thu nhập tích luỹ suốt đời làm việc.
Phần từ thoả ước do người sử dụng lao động đóng nếu công ty có thoả ước.
Có mức bảo đảm tối thiểu cho người có thu nhập thấp trong đời.
Thời gian sống ở Thuỵ Điển ảnh hưởng tới một số phần trong hệ thống.
Đây là lý do nên hỏi về phần hưu trí khi thương lượng việc làm: công ty không có thoả ước tập thể có thể không đóng phần hưu trí nghề nghiệp — khoản này cộng dồn qua nhiều năm là rất đáng kể.
Lời khuyên tổng kết: so sánh lương giữa các nước phải so cả phần phúc lợi nhận lại — lương gộp ở Thuỵ Điển có thể thấp hơn nơi khác nhưng chi phí y tế, giáo dục và nhà trẻ cũng thấp hơn rất nhiều.
Thuế ở Thuỵ Điển gồm những gì?
Thuế thu nhập khấu trừ từ lương, phần lớn nộp cho đô thị tự quản và vùng nơi đăng ký sống, cộng thuế nhà nước với thu nhập trên ngưỡng; thuế giá trị gia tăng mức chuẩn hai mươi lăm phần trăm, và người sử dụng lao động đóng khoản an sinh riêng.
Trần chi phí y tế là gì?
Người bệnh trả một khoản khi khám nhưng có trần tổng chi trong năm, vượt trần thì phần còn lại của năm được miễn; thuốc kê đơn cũng có trần riêng — thiết kế nhằm bảo đảm không ai phá sản vì chi phí y tế.
Mô hình phúc lợi này có bị phê phán không?
Có — người phê phán nói thuế cao làm giảm động lực và có tranh luận về hiệu quả ngân sách cùng thời gian chờ trong y tế công; Thuỵ Điển đã cải cách nhiều mảng, gồm cho tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ công.
So sánh lương giữa các nước thế nào cho đúng?
Phải so cả phần phúc lợi nhận lại — lương gộp ở Thuỵ Điển có thể thấp hơn nơi khác nhưng chi phí y tế, giáo dục và nhà trẻ cũng thấp hơn rất nhiều.
