Ánh sáng trên trời đêm vùng cực không phải phản chiếu từ tuyết mà là hạt từ mặt trời va vào khí quyển ở độ cao hàng trăm cây số. Thuỵ Điển có một trong những nơi xem tốt nhất thế giới, và có lý do rất cụ thể cho điều đó.
- Cực quang do hạt tích điện từ mặt trời tương tác với khí quyển Trái Đất.
- Hiện tượng xuất hiện nhiều nhất trong một vành đai quanh cực từ.
- Abisko ở miền bắc Thuỵ Điển nổi tiếng nhờ trời quang nhiều đêm.
- Mùa xem tốt nhất kéo dài từ khoảng tháng chín tới tháng ba.
Hiện tượng này là gì
Phần vật lý, giải thích dễ hiểu.
Mặt trời liên tục phát ra dòng hạt tích điện.
Từ trường Trái Đất hướng các hạt này về vùng quanh hai cực.
Hạt va vào phân tử khí ở tầng cao của khí quyển.
Phân tử khí bị kích thích rồi phát sáng khi trở về trạng thái ban đầu.
Màu sắc phụ thuộc loại khí và độ cao xảy ra va chạm.
Đây là lý do màu xanh lục phổ biến nhất: nó do ôxy ở độ cao khoảng một trăm tới hai trăm cây số phát ra, còn màu đỏ đến từ ôxy ở độ cao lớn hơn và hiếm gặp hơn.
Vì sao Abisko nổi tiếng
Phần địa lý, có lý do rất hay.
Abisko nằm ở cực bắc Thuỵ Điển, trong vành đai cực quang.
Nhưng điều làm nơi này đặc biệt là nó nằm khuất sau dãy núi.
Dãy núi chắn phần lớn mây từ phía tây.
Kết quả là vùng này có tỉ lệ đêm quang mây cao bất thường.
Hiện tượng này được gọi bằng tên riêng chỉ khoảng trời quang trên hồ.
Đây là ví dụ rõ về việc xem cực quang phụ thuộc thời tiết hơn phụ thuộc cực quang: trời có mây thì cực quang mạnh tới đâu cũng không thấy — nên nơi ít mây quan trọng hơn nơi gần cực.
Khi nào xem được
Phần thời điểm.
Cần trời tối nên mùa hè ở vùng cực không xem được.
Mùa xem kéo dài khoảng từ tháng chín tới tháng ba.
Thời điểm trong đêm thường tốt nhất là quanh nửa đêm địa phương.
Hoạt động mặt trời có chu kỳ khoảng mười một năm, ảnh hưởng tới tần suất.
Có dự báo cực quang dựa trên quan trắc gió mặt trời.
Điều cần chuẩn bị tinh thần: không ai bảo đảm nhìn thấy được — nên đi nhiều đêm sẽ tăng cơ hội, và các tour uy tín đều nói rõ điều này thay vì hứa chắc.
Đi xem thực tế
Phần hướng dẫn.
Tránh xa ánh đèn thành phố.
Để mắt thích nghi bóng tối ít nhất hai mươi phút.
Mặc ấm hơn dự tính vì phải đứng yên ngoài trời lâu trong giá rét.
Pin máy ảnh và điện thoại hết rất nhanh khi lạnh, nên mang pin dự phòng giữ ấm trong túi.
Chụp ảnh cần chân máy và phơi sáng dài.
Điều nhiều người bất ngờ khi thấy lần đầu: mắt người thấy cực quang nhạt màu hơn ảnh chụp nhiều — vì cảm biến máy ảnh tích luỹ ánh sáng theo thời gian còn mắt thì không.
Cực quang trong văn hoá
Phần khép lại.
Các cộng đồng Sámi có nhiều câu chuyện truyền thống về hiện tượng này.
Trong một số truyền thống, người ta được dặn không huýt sáo hay chỉ tay vào cực quang.
Tên gọi trong tiếng Thuỵ Điển có nghĩa là ánh sáng phương bắc.
Hiện tượng này là nguồn thu du lịch quan trọng cho vùng bắc.
Nhưng nó cũng chỉ là một phần của bầu trời mùa đông ở đây.
Những nơi khác ở Thuỵ Điển
Phần lựa chọn địa điểm.
Kiruna và vùng quanh là điểm xuất phát phổ biến.
Jukkasjärvi gần đó nổi tiếng với khách sạn xây bằng băng làm lại mỗi mùa đông.
Vùng Luleå và ven vịnh Bothnia cũng xem được.
Trong những đêm hoạt động mạnh, cực quang có thể nhìn thấy xa hơn về phía nam.
Rất hiếm khi thấy được ở vùng Stockholm.
Lưu ý khi lên kế hoạch: kết hợp chuyến đi với các hoạt động mùa đông khác — vì nếu chỉ đi để xem cực quang mà trời nhiều mây thì cả chuyến thành hụt hẫng.
Điểm nên nhớ khi tới thăm: với người sống ở vùng bắc, cực quang là chuyện thường ngày chứ không phải sự kiện — và tôn trọng các tập quán địa phương liên quan tới nó là điều nên làm.
Cực quang hình thành thế nào?
Hạt tích điện từ mặt trời được từ trường Trái Đất hướng về vùng quanh hai cực, va vào phân tử khí ở tầng cao khí quyển làm chúng phát sáng; màu xanh lục phổ biến nhất do ôxy ở độ cao khoảng một trăm tới hai trăm cây số.
Vì sao Abisko là nơi xem tốt?
Vì nằm trong vành đai cực quang và khuất sau dãy núi chắn phần lớn mây từ phía tây, nên có tỉ lệ đêm quang mây cao bất thường — trời có mây thì cực quang mạnh tới đâu cũng không thấy.
Mùa nào xem được cực quang?
Khoảng từ tháng chín tới tháng ba vì cần trời tối; mùa hè ở vùng cực không xem được do mặt trời không lặn, và thời điểm trong đêm thường tốt nhất là quanh nửa đêm địa phương.
Vì sao ảnh chụp cực quang rực rỡ hơn mắt thấy?
Vì cảm biến máy ảnh tích luỹ ánh sáng theo thời gian phơi sáng còn mắt người thì không — nên thực tế thường nhạt màu hơn ảnh khá nhiều.
