Đèn trị liệu và viên vitamin D là hai thứ có mặt trong rất nhiều nhà ở Thuỵ Điển vào mùa đông, và cả hai đều có lý do y học rõ ràng. Bài này nói về cách người ở đây xử lý vấn đề thiếu sáng.
- Cơ thể tổng hợp vitamin D nhờ tia cực tím từ ánh nắng.
- Ở vĩ độ cao, mùa đông mặt trời quá thấp để tổng hợp đủ.
- Rối loạn cảm xúc theo mùa là chẩn đoán được y học công nhận.
- Đèn trị liệu ánh sáng mạnh là một trong các biện pháp được dùng.
Vì sao thiếu vitamin D
Phần cơ chế.
Da tổng hợp vitamin D khi tiếp xúc với tia cực tím loại B từ ánh nắng.
Ở vĩ độ cao vào mùa đông, mặt trời quá thấp nên tia này gần như không tới được mặt đất.
Giai đoạn đó có thể kéo dài nhiều tháng.
Quần áo dày cũng che gần hết da.
Người có da sẫm màu cần thời gian phơi nắng dài hơn để tổng hợp cùng lượng.
Đây là lý do khuyến nghị bổ sung vitamin D trong mùa tối là phổ biến ở các nước Bắc Âu: và người gốc Á, gốc Phi thường được khuyên chú ý hơn — nhưng nên hỏi bác sĩ về liều thay vì tự quyết.
Rối loạn cảm xúc theo mùa
Phần y học, nói đúng mực.
Đây là dạng trầm cảm xuất hiện theo mùa, thường vào các tháng thiếu sáng.
Triệu chứng gồm mệt mỏi, ngủ nhiều, thèm ăn tinh bột và giảm hứng thú.
Mức độ nhẹ phổ biến hơn nhiều so với mức cần điều trị.
Cơ chế được cho là liên quan tới ánh sáng và nhịp sinh học.
Có phương pháp điều trị hiệu quả nếu ở mức cần can thiệp.
Điều quan trọng nhất cần nói: nếu cảm giác kéo dài và ảnh hưởng tới công việc hay quan hệ thì nên gặp bác sĩ — đây là tình trạng có thể điều trị được, không phải thứ phải tự chịu đựng.
Đèn trị liệu
Phần biện pháp.
Đèn trị liệu phát ánh sáng trắng cường độ cao mô phỏng ánh sáng ban ngày.
Thường dùng vào buổi sáng trong khoảng thời gian nhất định.
Đèn phải đạt cường độ đủ mới có tác dụng, đèn phòng thông thường không thay thế được.
Có loại lọc bỏ tia cực tím để không hại da và mắt.
Nên hỏi bác sĩ nếu có bệnh về mắt hoặc đang dùng thuốc nhạy sáng.
Lưu ý thực tế khi mua: xem thông số cường độ chứ không chỉ xem tên gọi sản phẩm — nhiều đèn bán trên mạng không đạt mức có tác dụng.
Thói quen giúp được nhiều
Phần không cần thiết bị.
Ra ngoài vào giờ có ánh sáng tự nhiên dù trời nhiều mây.
Ánh sáng ngoài trời ngày âm u vẫn mạnh hơn nhiều so với trong nhà.
Giữ giờ ngủ và giờ dậy cố định.
Vận động đều đặn có hiệu quả rõ với tâm trạng.
Giữ kết nối xã hội thay vì ở nhà một mình.
Điểm dễ bị bỏ qua nhất: ánh sáng trời mây giữa trưa vẫn mạnh hơn đèn trong nhà rất nhiều lần — nên bước ra ngoài mười lăm phút có giá trị hơn nhiều người tưởng.
Cách người Thuỵ Điển làm
Phần văn hoá, khép bài.
Thắp nến trong nhà là thói quen rất phổ biến vào mùa tối.
Có khái niệm về sự ấm cúng trong nhà vào buổi tối, tương tự khái niệm nổi tiếng của Đan Mạch.
Các hoạt động ngoài trời mùa đông vẫn được duy trì, từ trượt tuyết tới đi bộ.
Các lễ hội ánh sáng rơi đúng vào giai đoạn tối nhất trong năm.
Người ta lên kế hoạch cho mùa hè từ giữa mùa đông.
Trẻ em và người cao tuổi
Hai nhóm cần chú ý riêng.
Trẻ nhỏ ở Thuỵ Điển vẫn ra ngoài chơi hằng ngày trong mùa đông.
Nhà trẻ có quy định về thời gian ngoài trời kể cả trời lạnh.
Trẻ em cũng được khuyến nghị bổ sung vitamin D theo hướng dẫn y tế.
Người cao tuổi ít ra ngoài hơn nên nguy cơ thiếu vitamin D cao hơn.
Ngã do đường trơn là rủi ro lớn với người cao tuổi vào mùa đông.
Với gia đình người Việt mới sang: hỏi bác sĩ gia đình hoặc trung tâm chăm sóc trẻ về khuyến nghị vitamin D — đây là việc đơn giản nhưng nhiều người bỏ qua trong năm đầu.
Đây là cách tiếp cận đáng học: thay vì chịu đựng mùa tối, người ta tổ chức đời sống quanh nó — và các lễ hội ánh sáng là biểu hiện rõ nhất của điều đó.
Vì sao cần bổ sung vitamin D ở Thuỵ Điển?
Vì da tổng hợp vitamin D nhờ tia cực tím loại B, mà vào mùa đông ở vĩ độ cao mặt trời quá thấp nên tia này gần như không tới mặt đất trong nhiều tháng; người có da sẫm màu cần chú ý hơn — nhưng nên hỏi bác sĩ về liều.
Rối loạn cảm xúc theo mùa là gì?
Dạng trầm cảm xuất hiện theo mùa vào các tháng thiếu sáng, với triệu chứng mệt mỏi, ngủ nhiều, thèm tinh bột và giảm hứng thú; nếu kéo dài và ảnh hưởng tới công việc hay quan hệ thì nên gặp bác sĩ vì đây là tình trạng điều trị được.
Đèn trị liệu có tác dụng không?
Có nếu đạt cường độ đủ và dùng đúng cách, thường vào buổi sáng — đèn phòng thông thường không thay thế được, nên xem thông số cường độ chứ không chỉ xem tên sản phẩm.
Không có thiết bị thì làm gì?
Ra ngoài vào giờ có ánh sáng tự nhiên dù trời mây, vì ánh sáng ngoài trời ngày âm u vẫn mạnh hơn trong nhà nhiều lần; giữ giờ ngủ cố định, vận động đều đặn và duy trì kết nối xã hội.
